داستان و حکایت

پسر كوچكي روزي هنگام راه رفتن در خيابان سكه اي يك سنتي پيدا كرد . او از پيدا كردن اين پول ، آن هم بدون هيچ زحمتي ، خيلي ذوق زده شد . اين تجربه باعث شد كه او بقيه روزها هم با چشمهاي باز سرش را به سمت پايين بگيرد ( به دنبال گنج !) . او در مدت زندگيش ، 296 سكه 1 سنتي ، 48 سكه 5 سنتي ، 19 سكه 10 سنتي ، 16 سكه 25 سنتي ، 2 سكه نيم دلاري و يك اسكناس مچاله شده 1 دلاري پيدا كرد . يعني در مجموع 13 دلار و 26 سنت .

در برابر به دست آوردن اين 13 دلار و 26 سنت ، او زيبايي دل انگيز 31369 طلوع خورشيد ، درخشش 157 رنگين كمان و منظره درختان افرا در سرماس پاييز را از دست داد .

او هيچ گاه حركت ابرهاي سفيد را بر فراز آسمانها در حالي كه از شكلي به شكلي ديگر در مي آمدند ؛ نديد . پرندگان در حال پرواز ، درخشش خورشيد و لبخند هزاران رهگذر ، هرگز جزئي از خاطرات او نشد .

چند قورباغه از جنگلي عبور مي كردند كه ناگهان دو تا از آنها به داخل گودال عميقي افتادند . بقيه قورباغه ها در كنار گودال جمع شدند و وقتي ديدند كه گودال چقدر عميق است به دو قورباغه ديگر گفتند كه ديگر چاره اي نيست ، شما به زودي خواهيد مرد .

دو قورباغه ، اين حرفها را ناديده گرفتند و با تمام توانشان كوشيدند كه از گودال بيرون بپرند . اما قورباغه هاي ديگر ، دائما به آنها مي گفتند كه دست از تلاش برداريد ، چون نمي توانيد از گودال خارج شويد ، به زودي خواهيد مرد.

بالاخره يكي از دو قورباغه تسليم گفته هاي ديگر قورباغه ها شد و دست از تلاش برداشت . او بي درنگ به داخل گودال پرتاب شد و مرد .

اما قورباغه ديگر با حداكثر توانش براي بيرون آمدن از گودال تلاش مي كرد . بقيه قورباغه ها فرياد زدند كه دست از تلاش بردار ، اما او با توان بيشتري تلاش كرد  و بالاخره از گودال خارج شد .

وقتي از گودال بيرون آمد ، بقيه قورباغه ها از او پرسيدند : « مگر تو حرفهاي ما را نشنيدي ؟»

آن وقت معلوم شد كه قورباغه ناشنواست . در واقع ، او در تمام مدت فكر مي كرده كه ديگران او را تشويق مي كنند .

كودك از مادرش پرسيد : « چرا گريه مي كني ؟ »

مادر پاسخ داد : « چون يك مادرم .»

كودك گفت : « نمي فهمم»

مادرش او را در آغوش كشيد و گفت : « هرگز نخواهي فهميد ...»

كودك از پدرش پرسيد كه چرا مادر بي هيچ دليلي گريه مي كند و تنها جوابي كه پدرش داشت اين بود كه همه مادرها همين طور هستند .

كودك تصميم گرفت اين موضوع را از خدا بپرسد : « خدايا ! چرا مادرها به اين راحتي گريه مي كنند ؟ »

خدا گفت : « پسرم ! من بايد مادران را موجوداتي خاص خلق مي كردم . من شانه هاي آنها را طوري خلق كردم كه  توان تحمل بار سنگين اين زندگي را داشته باشند و در عين حال آرام و مهربان باشند . من به آنها نيرويي دادم كه توان به دنيا آوردن كودكانشان را داشته باشند . من به آنها نيرويي دادم كه توان ادامه دادن راه را حتي هنگامي كه نزديكانشان رهايشان كرده اند ، داشته باشند ؛ توان مراقبت از خانواده در هنگام بيماري ، بي هيچ شكايتي . من به آنها عشق به فرزاندانشان را دادم ، حتي هنگامي كه اين فرزندان با آنها بسيار بد رفتار كرده اند .

و البته اشك را نيز به آنها دادم كه منحصر به آنهاست ، براي زماني كه به آن نياز دارند .  »

روزي يك مرد ثروتمند ، پسر بچه كوچكش را به يك ده برد . تا به او نشان دهد مردمي كه در آنجا زندگي مي كنند ، چقدر فقير هستند . آنها يك روز و يك شب را در خانه محقر يك روستايي به سر بردند .

در راه بازگشت و در پايان سفر ، مرد از پدرش پرسيد : « نظرت در مورد مسافرتمان چه بود ؟ »

پسر پاسخ داد : « عالي بود پدر !»

پدر پرسيد : « آيا به زندگي آنها توجه كردي ؟! »

پسر پاسخ داد : « فكر مي كنم !»

و پدر پرسيد : « چه چيزي از اين سفر ياد گرفتي ؟»

پسر كمي انديشيد و بعد به آرامي گفت : « فهميدم كه ما در خانه يك سگ داريم و آنها چهارتا . ما در حياطمان يك فواره داريم و آنها رودخانه اي دارند كه نهايت ندارد . ما در حسياطمان فانوسهايي تزئيني داريم و آنها ستارگان را دارند . حياط ما به ديوارهايش محدود مي شود اما باغ آنها بي انتهاست !»

در پايان حرفهاي پسر ، زبان مرد بند آمده بود . پسر اضافه كرد : « متشكرم پدر كه به من نشان دادي ما واقعا چقدر فقير هستيم !»

پسر بچه اي بود كه اخلاق خوبي نداشت . پدرش جعبه اي ميخ به او داد و گفت : « هر بار كه عصباني مي شوي بايد يك ميخ به ديوار بكوبي .»

روز اول ، پسر بچه 37 ميخ به ديوار كوبيد . طي چند هفته بعد ، همان طور ياد مي گرفت چگونه عصبانيش را كنترل كند ، تعداد ميخهاي كوبيده شده به ديوار كمتر مي شد . او فهميد كه كنترل عصبانيتش آسانتر از كوبيدن ميخها بر ديوار است ...

به پدرش گفت و پدر نيز پيشنهاد داد هر روز كه مي تواند عصبانيتش را كنترل كند ، يكي از ميخها را از ديوار بيرون آورد .

روزها گذشت و پسر بچه بالاخره توانست به پدرش بگويد كه تمام ميخها را از ديوار بيرون آورده است . پدر دست پسر بچه را گرفت و به كنار ديوار برد و گفت :‌« پسرم ! تو كار خوبي انجام دادي . اما به سوراخهاي ديوار نگاه كن . ديوار ديگر هرگز مثل گذشته اش نمي شود . وقتي تو در هنگام عصبانيت ، حرفهايي مي زني ، آن حرفها هم چنين آثاري به جاي مي گذارند . تو مي تواني چاقويي در دل انسان فرو كني و آن را بيرون آوري . اما هزاران بار عذرخواهي هم فايده ندارد ؛ آن زخم سر جايش است . زخم زبان هم به اندازه زخم چاقو دردناك  است . »

مردي تخم عقابي پيدا كرد و آن را در لانه مرغي گذاشت . عقاب با بقيه جوجه ها از تخم بيرون آمد و با آنها بزرگ شد . در تمام زندگيش ، او همان كارهايي را انجام داد كه مرغها مي كردند ؛ براي پيدا كردن كرمها و حشرات ، زمين را مي كند و قدقد مي كرد و گاهي با دست و پا زدن بسيار كمي در هوا پرواز مي كرد .

سالها گذشت و عقاب خيلي پير شد .

روزي پرنده با عظمتي را بالاي سرش بر فراز آسمان ابري ديد . او با شكوه تمام ، با يك حركت جزئي بالهاي طلاييش بر خلاف جريان شديد باد پرواز مي كرد .

عقاب پير بهت زده نگاهش كرد و پرسيد : « اين كيست ؟»

همسايه اش پاسخ داد : « اين يك عقاب است - سلطان پرندگان . او متعلق به آسمان است و ما زميني هستيم . »

عقاب مثل يك مرغ زندگي مرد و مثل يك مرغ مرد . زيرا فكر مي كرد يك مرغ است !!!

روزي مرد جواني وسط شهري ايستاده بود و ادعا مي كرد كه زيباترين قلب را در تمام آن منطقه دارد . جمعيت زيادي جمع شدند . قلب او كاملا سالم بود و هيچ خدشه اي بر آن وارد نشده بود . پس همه تصديق كردند كه قلب او به راستي زيباترين قلبي است كه تا كنون ديده اند . مرد جوان ، در كمال افتخار ، با صدايي بلندتر به تعريف از قلب خود پرداخت . ناگهان پيرمردي جلوي جمعيت آمد و گفت : « اما قلب تو به زيبايي قلب من نيست . »

مرد جوان و بقيه جمعيت به قلب پيرمرد نگاه كردند . قلب او با قدرت تمام مي تپيد ، اما پر از زخم بود . قسمتهايي از قلب او برداشته شده و تكه هايي جايگزين آن شده بود ؛ اما آنها به درستي جاهاي خالي را پر نكرده بودند و گوشه هايي دندانه دندانه در قلب او ديده مي شد . در بعضي نقاط شيارهاي عميقي وجود داشت كه هيچ تكه اي آنها را پرنكرده بود . مردم با نگاهي خيره به او مي نگريستند و با خود فكر مي كردند كه اين پيرمرد چطور ادعا مي كند كه قلب زيباتري دارد .

مرد جوان به قلب پيرمرد اشاره كرد و گفت : « تو حتما شوخي مي كني ... قلبت را با قلب من مقايسه كن . قلب تو ، تنها مشتي زخم و خراش و بريدگي است .  »

پيرمرد گفت : « درست است ، قلب تو سالم به نظر مي رسد ، اما من هرگز قلبم را با قلب تو عوض نمي كنم . مي داني ، هر زخمي نشانگر انساني است كه من عشقم را به او داده ام ؛ من بخشي از قلبم را جدا كرده ام و به او بخشيده ام . گاهي او هم بخشي از قلب خود را به من داده است كه به جاي آن تكه بخشيده شده قرار داده ام . اما چون اين دو عين هم نبوده اند ، گوشه هايي دندانه دندانه در قلبم دارم كه برايم عزيزند ، چرا كه يادآور عشق ميان دو انسان هستند . بعضي از وقتها بخشي از قلبم را به كساني بخشيده ام ، اما آنها چيزي از قلب خود به من نداده اند . اينها همين شيارهاي عميق هستند . گرچه دردآورند ، اما يادآور عشق هستند كه داشته ام . اميدوارم كه آنها هم روزي بازگردند و اين شيارهاي عميق را با قطعه اي كه من در انتظارش بوده ام ، پر كنند. پس حالا مي بيني كه زيبايي واقعي  چيست ؟!»

مرد جوان بي هيچ سخني ايستاد . در حالي كه اشك از گونه هايش سرازير مي شد به سمت پيرمرد رفت . از قلب جوان و سالم خود قطعه اي بيرون آورد و با دستهاي لرزان به پيرمرد تقديم كرد. پيرمرد آن را گرفت و در قلبش جاي داد و بخشي از قلب پير و زخمي خود را در جاي زخم قلب مرد جوان گذاشت .

مرد جوان به قلبش نگاه كرد ؛ ديگر سالم نبود ، اما از هميشه زيباتر بود . زيرا كه عشق از قلب پيرمرد به قلب او نفوذ كرده بود .

دو فرشته مسافر ، براي گذراندن شب ، در خانه يك خانواده ثروتمند فرود آمدند . اين خانواده رفتار نامناسبي داشتند و دو فرشته را به اتاق مجلل مهمانانشان راه ندادند ، بلكه زير زمين سرد خانه را در اختيار آنها گذاشتند .

فرشته پيرتر در ديوار زير زمين شكافي ديد و آن را تعمير كرد . وقتي كه فرشته جوانتراز او پرسيد چرا چنين كاري كرد ، او پاسخ داد:«همه امور بدان گونه كه مي نمايند نيستند.»

شب بعد ، اين دو فرشته به منزل يك خانواده فقير ولي بسيار مهمان نواز رسيدند . بعد از خوردن غذاي مختصري كه آنها داشتند ، زن و مرد فقير ، تخت خود را براي استراحت در اختيار آن دو فرشته گذاشتند .

صبح روز بعد ، فرشتگان ، زن و مرد فقير را در حالي كه گريه مي كردند ، ديدند .  گاو آن دو كه شيرش تنها وسيله امرار معاش آنها بود ، در مزرعه مرده بود .

فرشته جوان عصباني شد و از فرشته پير پرسيد : « چرا گذاشتي چنين اتفاقي بيفتد ؟ آن خانواده همه چيز داشتند و با اين حال تو كمكشان كردي ، اما اين خانواده دارايي داشتند ، و تو گذاشتي كه گاوشان هم بميرد .»

فرشته پيرتر پاسخ داد : « وقتي كه در زيرزمين آن خانواده ثروتمند بوديم ديدم كه در شكاف ديوار ، كيسه اي طلا وجود دارد . از آنجا كه آنان بسيار حريص و بددل بودند ، شكاف را بستم و طلاها را از ديدشان مخفي كردم . ديشب وقتي در رختخواب زن و مرد فقير خوابيده بوديم ، فرشته مرگ براي گرفتن جان زن فقير آمده ب و من به جايش آن گاو را به او دادم . همه امور بدان گونه كه مي نمايتد نيستند و ما گاهي اوقات خيلي دير به اين نكته پي مي بريم .  »

نجار پيري بود كه مي خواست بازنشسته شود . او به كارفرمايش گفت كه مي خواهد ساختن خانه را رها كند و از زندگي بي دغدغه در كنار همسر و خانواده اش لذت ببرد.

كارفرما از اينكه ديد كارگر خوبش مي خواهد كار را ترك كند ، نارحت شد . او از نجار پير خواست كه به عنوان آخرين كار ، تنها يك خانه ديگر بسازد . نجار پير قبول كرد . اما كاملا مشخص بود كه دلش به اين كار راضي نيست . او براي ساختن اين خانه ، از مصالح بسيار نامرغوبي استفاده كرد و با بي حوصلگي به ساختن ادامه داد .

وقتي خانه به پايان رسيد ، كارفرما براي وارسي خانه آمد . او كليد در خانه را به نجار داد و گفت : « اين خانه متعلق به توست . اين هديه اي است از طرف من براي تو »

نجار شوكه شده بود . مايه تاسف بود ! اگر مي دانست كه دارد خانه اي براي خودش مي سازد ، مسلما به گونه اي ديگر كارش را انجام مي داد ...

حرف اول:

ميگن اگه آدم هدف داشته باشه هيچ وقت احساس خستگي نميكنه هيچ وقت سردرگم نميشه اما من هدف دارم راهشم بلدم اما باز سستم!نمي دونم چرا با تمام وجودم تلاش نميكنم!چرا هيچ انگيزه اي ندارم هيچ چيز خوشحالم نمي كنه همه چيز عاديه مثل ديروز مثل پريروز و مثل هميشه من كلافم وبي حوصله شايد لازم باشه با يه دكتر روان پزشك صحبت كنم اما مطمعنم اونم بدرد نمي خوره آخرش خودمم با يه ايمان كه نميشناسمش حتي نميدونم از اين دنيا چي ميخواد!خستم خيلي خسته اما اين خستگي از چيه نمي دونم؟

حرف دوم:

بنظرم اين يه حس خيلي عجيبي به آدم ميده كه بدوني موقع به دنيا اومدن يه همراه داشتي مثل يه خواهر يا برادر اما اون مثل تو شانس زندگي كردن تو اين دنيا رو نداشته وتو هنوز بعد از بيست و يك سال از اون موقع هنوز سر مزار اون همسفر نرفته باشي تمام اين فكرا وقتي به ذهنم رسيد كه دوستم اين ماجرارو برام تعريف كرد.

حرف سوم:

خدایا چرا من پوریا از هم جدا شدیم

من عاشق اون بودم

سال و محل تولد: 726 هـ.ق- شیراز ، سال و محل وفات: 791 هـ.ق- شیراز 

شمس الدین محمد حافظ ملقب به خواجه حافظ شیرازی و مشهور به لسان الغیب از مشهورترین شعرای تاریخ ایران زمین است که تا نام ایران زنده و پا برجاست نام وی نیز جاودان خواهد بود.

 با وجود شهرت والای این شاعران گران مایه در خصوص دوران زندگی حافظ بویژه زمان به دنیا آمدن او اطلاعات دقیقی در دست نیست ولی در حدود سال 726 ه.ق در شهر شیراز به دنیا آمد است.

اطلاعات چندانی از خانواده و اجداد خواجه حافظ در دست نیست و ظاهراً پدرش بهاء الدین نام داشته و در دوره سلطنت اتابکان فارس از اصفهان به شیراز مهاجرت کرده است. شمس الدین از دوران طفولیت به مکتب و مدرسه روی آوردو آموخت سپری نمودن علوم و معلومات معمول زمان خویش به محضر علما و فضلای زادگاهش شتافت و از این بزرگان بویژه قوام الدین عبدا... بهره ها گرفت.

خواجه در دوران جوانی بر تمام علوم مذهبی و ادبی روزگار خود تسلط یافت.

او هنوز دهه بیست زندگی خود را سپری ننموده بود که به یکی از مشاهیر علم و ادب دیار خود تبدل شد. وی در این دوره علاوه بر اندوخته عمیق علمی و ادبی خود قرآن را نیز کامل از حفظ داشت و از این روی تخلص حافظ بر خود نهاد.

دوران جوانی حافظ مصادف بود با افول سلسله محلی اتابکان فارس و این ایالات مهم به تصرف خاندان اینجو در آمده بود. حافظ که در همان دوره به شهرت والایی دست یافته بود مورد توجه و امرای اینجو قرار گرفت و پس از راه یافتن به دربار آنان به مقامی بزرگ نزد شاه شیخ جمال الدین ابواسحاق حاکم فارس دست یافت.

دوره حکومت شاه ابواسحاق اینجو توأم با عدالت و انصاف بود و این امیر دانشمند و ادب دوست در دوره حکمرانی خود که از سال 742 تا 754 ه.ق بطول انجامید در عمرانی و آبادانی فارس و آسایش و امنیت مردم این ایالت بویژه شیراز کوشید.

حافظ از لطف امیرابواسحاق بهره مند بود و در اشعار خود با ستودن وی در القابی همچون (جمال چهره اسلام) و (سپهر علم وحیاء) حق شناسی خود را نسبت به این امیر نیکوکار بیان داشت.

پس از این دوره صلح و صفا امیر مبارزه الدین مؤسس سلسله آل مظفر در سال 754 ه.ق بر امیر اسحاق چیره گشت و پس از آنکه او را در میدان شهر شیراز به قتل رساند حکومتی مبتنی بر ظلم و ستم و سخت گیری را در سراسر ایالت فارس حکمفرما ساخت.

امیر مبارز الدین شاهی تند خوی و متعصب و ستمگر بود.حافظ در غزلی به این موضوع چنین اشاره می کند:

راستی خاتم فیروزه بو اسحاقی ----- خوش درخشید ولی دولت مستعجل بود

دیدی آن قهقهه کبک خرامان حافظ ----- که زسر پنجه شاهین قضا غافل بود

لازم به ذکر است حافظ در معدود مدایحی که گفته است نه تنها متانت خود را از دست نداده است بلکه همچون سعدی ممدوحان خود را پند داده و کیفر دهر و ناپایداری این دنیا و لزوم رعایت انصاف و عدالت را به آنان گوشزد کرده است.

اقدامات امیر مبارزالدین با مخالفت و نارضایتی حافظ مواجه گشت و وی با تاختن بر اینگونه اعمال آن را ریاکارانه و ناشی از خشک اندیشی و تعصب مذهبی قشری امیر مبارز الدین دانست.

سلطنت امیر مبارز الدین مدت زیادی به طول نیانجامید و در سال 759 ه.ق دو تن از پسران او شاه محمود و شاه شجاع که از خشونت بسیار امیر به تنگ آمده بودند توطئه ای فراهم آورده و پدر را از حکومت خلع کردند. این دو امیر نیز به نوبه خود احترام فراوانی به حافظ می گذاشتند و از آنجا که بهره ای نیز از ادبیات و علوم داشتند شاعر بلند آوازه دیار خویش را مورد حمایت خاص خود قرار دادند.

اواخر زندگی شاعر بلند آوازه ایران همزمان بود با حمله امیر تیمور و این پادشاه بیرحم و خونریز پس از جنایات و خونریزی های فراوانی که در اصفهان انجام داد و از هفتاد هزار سر بریده مردم آن دیار چند مناره ساخت روبه سوی شیراز نهاد.

مرگ حافظ احتمالاً در سال 971 ه.ق روی داده است و حافظ در گلگشت مصلی که منطقه ای زیبا و با صفا بود و حافظ علاقه زیادی به آن داشت به خاک سپرده شد و از آن پس آن محل به حافظیه مشهور گشت.

نقل شده است که در هنگام تشییع جنازه خواجه شیراز گروهی از متعصبان که اشعار شاعر و اشارات او به می و مطرب و ساقی را گواهی بر شرک و کفروی می دانستند مانع دفن حکیم به آیین مسلمانان شدند.

در مشاجره ای که بین دوستداران شاعر و مخالفان او در گرفت سرانجام قرار بر آن شد تا تفألی به دیوان خواجه زده و داوری را به اشعار او واگذارند. پس از باز کردن دیوان اشعار این بیت شاهد آمد:

قدیم دریغ مدار از جنازه حافظ ----- که گرچه غرق گناه است می رود به بهشت

حافظ بیشتر عمر خود را در شیراز گذراند و بر خلاف سعدی به جز یک سفر کوتاه به یزد و یک مسافرت نیمه تمام به بندر هرمز همواره در شیراز بود.

وی در دوران زندگی خود به شهرت عظیمی در سر تا سر ایران دست یافت و اشعار او به مناطقی دور دست همچون هند نیز راه یافت.

نقل شده است که وی مورد احترام فراوان سلاطین آل جلایر و پادشاهان بهمنی دکن هندوستان قرار داشت و پادشاهان زیادی او را به پایتخت های خود دعوت کردند. حافظ تنها دعوت محمود شاه بهمنی را پذیرفت و عازم آن سرزمین شد ولی چون به بندر هرمز رسید و سوار کشتی شد طوفانی در گرفت و خواجه که در خشکی، آشوب و طوفان حوادث گوناگونی را دیده بود نخواست خود را گرفتار آشوب دریا نیز بسازد از این رو از مسافرت شد.

شهرت اصلی حافظ و رمز پویایی جاودانه آوازه او به سبب غزلسرایی و سرایش غزل های بسیار زیباست.

ویژگی های شعر حافظ

برخی از مهم ترین ابعاد هنری در شعر حافظ عبارتند از:

1- رمز پردازی و حضور سمبولیسم غنی

رمز پردازی و حضور سمبولیسم شعر حافظ را خانه راز کرده است و بدان وجوه گوناگون بخشیده است. شعر وی بیش از هر چیز به آینه ای می ماند که صورت مخاطبانش را در خود می نمایاند، و این موضوع به دلیل حضور سرشار نمادها و سمبول هایی است که حافظ در اشعارش آفریده است و یا به سمبولهای موجود در سنت شعر فارسی روحی حافظانه دمیده است.

چنان که در بیت زیر "شب تاریک" و "گرداب هایل" و . . . را می توان به وجوه گوناگون عرفانی، اجتماعی و شخصی تفسیر و تأویل کرد:

شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایل

کجا دانند حال ما سبکباران ساحلها

2-رعایت دقیق و ظریف تناسبات هنری در فضای کلی ادبیات

این تناسبات که در لفظ قدما (البته در معنایی محدودتر) "مراعات النظیر" نامیده می شد، در شعر حافظ از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است.

به روابط حاکم بر اجزاء این ادبیات دقت کنید:

ز شوق نرگس مست بلند بالایی

چو لاله با قدح افتاده بر لب جویم

شدم فسانه به سرگشتگی که ابروی دوست

کشیده در خم چوگان خویش، چون گویم

3-لحن مناسب و شور افکن شاعر در آغاز شعرها

ادبیات شروع هر غزل قابل تأمل و درنگ است. به اقتضای موضوع و مضمون، شاعر بزرگ لحنی خاص را برای شروع غزلهای خود در نظر می گیرد، این لحنها گاه حماسی و شورآفرین است و گاه رندانه و طنزآمیز و زمانی نیز حسرتبار و اندوهگین.

بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم

فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو در اندازیم

***

من و انکار شراب این چه حکابت باشد

غالباً این قدرم عقل و کفایت باشد

***

ما آزموده ایم در این شهر بخت خویش

باید برون کشید از این ورطه رخت خویش

4- طنز

زبان رندانه شعر حافظ به طنز تکیه کرده است. طنز ظرفیت بیانی شعر او را تا سر حد امکان گسترش داده و بدان شور و حیاتی عمیق بخشیده است. حافظ به مدد طنز، به بیان ناگفته ها در عین ظرافت و گزندگی پرداخته و نوش و نیش را در کنار هم گرد آورده است.

پادشاه و محتسب و زاهد ریاکار، و حتی خود شاعر در آماج طعن و طنز شعرهای او هستند:

فقیه مدرسه دی مست بود و فتوا داد

که می حرام، ولی به ز مال او قافست

باده با محتسب شهر ننوشی زنهار

بخورد باده ات و سنگ به جام اندازد

5- ایهام و ابهام

شعر حافظ، شعر ایهام و ابهام است، ابهام شعر حافظ لذت بخش و رازناک است.

نقش موثر ایهام در شعر حافظ را می توان از چند نظر تفسیر کرد:

اول، آن که حافظ به اقتضای هنرمندی و شاعریش می کوشیده است تا شعر خود را به ناب ترین حالت ممکن صورت بخشد و از آنجا که ابهام جزء لاینفک شعر ناب محسوب می شود، حافظ از بیشترین سود و بهره را از آن برده است.

دوم آن که زمان پرفتنه حافظ، از ظاهر معترض زبانی خاص طلب می کرد؛ زبانی که قابل تفسیر به مواضع مختلف باشد و شاعر با رویکردی که به ایهام و سمبول و طنز داشت، توانست چنین زبان شگفت انگیزی را ابداع کند؛ زبانی که هم قابلیت بیان ناگفته ها را داشت و هم سراینده اش را از فتنه های زمان در امان می داشت.

سوم آن که در سنن عرفانی آشکار کردن اسرار ناپسند شمرده می شود و شاعر و عارف متفکر، مجبور به آموختن زبان رمز است و راز آموزی عارفانه زبانی خاص دارد. از آن جا که حافظ شاعری با تعلقات عمیق عرفانی است، بی ربط نیست که از ایهام به عالیترین شکلش بهره بگیرد:

دی می شد و گفتم صنما عهد به جای آر

گفتا غلطی خواجه، در این عهد وفا نیست

ایهام در کلمه "عهد" به معنای "زمانه" و "پیمان"

دل دادمش به مژده و خجلت همی برم

زبن نقد قلب خویش که کردم نثار دوست

ایهام در ترکیب "نقد قلب" به معنای "نقد دل" و "سکه قلابی"

عمرتان باد و مرادهای ساقیان بزم جم

گر چه جام ما نشد پر می به دوران شما

ایهام در کلمه "دوران" به معنای "عهد و دوره" و "دورگردانی ساغر"

تفکر حافظ عمیق و زنده پویا و ریشه دار و در خروشی حماسی است. شعر حافظ بیت الغزل معرفت است.

جهان بینی حافظ

از مهمترین وجوه تفکر حافظ را می توان به موارد زیر اشاره کرد:

1- نظام هستی در اندیشه حافظ همچون دیگر متفکران عارف، نظام احسن است، در این نظام گل و خار در کنار هم معنای وجودی می یابند.

حافظ از باد خزان در چمن دهر مرنج

فکر معقول بفرما، گل بی خار کجاست؟

من اگر خارم اگر گل، چمن آرایی هست

که از آن دست که او می کشدم می رویم

2- عشق جان و حقیقت هستی است و در دریای پرموج و خونفشان عشق جز جان سپردن چاره ای نیست.

در ازل پرتو حسنت ز تجلی دم زد

عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد

عقل می خواست کز آن شعله چراغ افروزد

دست غیب آمد و بر سینه نامحرم زد

3- تسلیم و رضا و توکل ابعاد دیگری از اندیشه و جهان بینی حافظ را تشکیل می دهد.

آنچه او ریخت به پیمانه ما نوشیدیم

اگر از خمر بهشت است و اگر باده مست

تکیه بر تقوی و دانش در طریقت کافریست

راهرو گر صد هنر داد توکل بایدش

4- فرزند زمان خود بودن، نوشیدن جان حیات در لحظه، درک و دریافت حالات و آنات حقیقی زندگی

به مأمنی رو و فرصت شمر طریقه عمر

که در کمینگه عمرند قاطعان طریق

فرصت شما و صحبت کز این دو راهه منزل

چون بگذریم دیگر نتوان بهم رسیدن

5- انتظار و طلب موعود،

انتظار رسیدن به فضایی آرمانی از مفاهیم عمیقی است که در سراسر دیوان حافظ به صورت آشکار و پنهان وجود دارد، حافظ گاه به زبان رمز و سمبول و گاه به استعاره و کنایه در طلب موعود آرمانی است. اصلاح و اعتراض، شعر حافظ را سرشار از خواسته ها و نیازهای متعالی بشر کرده است:

مژده ای دل که مسیحا نفسی می آید

که از انفاس خوشش بوی کسی می آید

***

ای پادشه خوبان، داد از غم تنهایی

دل بی تو به جان آمد وقت است که بازآیی

***

یوسف گم گشته باز آید به کنعان غم مخور

کلبه احزان شود روزی گلستان غم مخور

***

رسید مژده که ایام غم نخواهد ماند

چنان نماند و چنین نیز هم نخواهد ماند